دئموکراتيک لشمه نين پروبلئملري
یازان: دوکتور توم گ. پالمئر ( باش تدقيقاتچي کاتو اينستيتوتو )
ترجومه ائديب: تورال ولي ائو، (آزاد دوشونجه لر آسسوسياسيياسي)
کؤچوره ن: آیتان تبریزلی (آذراوغلو)
اؤن سؤز یئرینه:
دئموکراتييا بير مکتبدير: حيات، عقيده، موجاديله مکتبي. درسلري نه قدر آغير، ده يرلري نين اوتوروشماسي نه قدر بؤيوک ايمتاحانلاردان کئچمه لي اولسا دا، بو مکتب بشريتين مين ايللر بويونجا تانيديغي ان بؤيوک عدالت سيستئمي، بيرگه ياشاييشين، سوسيال تارازليغين، حوقوقون تأميناتيدير.
دئموکراتييا درسلري دئموکراتييا آستاناسيندا دايانميش خالقلار و دؤولتلر اوچون ضروري دير. بو درسلر ديکتاتورادان دئموکراتييايا يولو آيدينلادير و اينسانلاري (و جومله دن توپلوملاري و دؤولتلري) پسيخولوژي، تاکتيکي و استراتئژي باخيملاردان بو آغیر و مورککب يولا حاضيرلايير. گلوبال اؤلکه لرين دئموکراتييا تجروبه سي و عوموماً، دئموکراتييا ياتيريمي بو باخيمدان چوخ بؤيوک اهميت کسب ائدير. قلوباللاسان دونيادا پروبلئملرين حلي مئتود و پرينسيپلري ده، سؤزون موعين معناسيندا اونيوئرسال خاراکتئر داشييير. آبش-ين (آمریکانین)، غربي آوروپا اؤلکه لري نين، ائلجه ده ياپونييانين (ژاپن) زنگين دئموکراتييا تجروبه سي هم ده عيبرت دولو تاريخي درسلردير. دئموکراتييانين برقرار اولماسي، اونون مؤحکملنديريلمه سي و موحافيظه ائديلمه سي آسان وظيفه دئييل. حياتداکي بوتون ياخشي ايشلر کيمي، دئموکراتييا دا بير چوخ پروبلئملرله اوزله شير. بو پروبلئملرين عؤهده سيندن گلمک مومکوندور. ان واجيبي ايسه اودور کي، بيز قانونلارا محل قويمايان (سایمایاق) ديکتاتورلوق و ايستيبداددان کونستيتوسييالي دئموکراتييايا آپاران يولو کئچميش اؤلکه لرين تجروبه سيندن اؤيرنه بيلريک.
دئموکراتييا نظريه چيلري نين بو ايستيقامتده يازديقلاري اثرلر بؤيوک اؤنم داشييير. بو باخيمدان بيز آبش کاتو اينستيتوتونون باش تدقيقاتچيسيسي دوکتور توم گ. پالمئرين " دئموکراتيکلشمه نين پروبلئملري" يازيسي ديقتي جلب ائدير. آذربايجان اوخوجوسو، خوصوصي ایله گنجلري اوچون ماراقلي اولاجاق بو يازيني اينگيليسجه دن ترجومه سيني تقديم ائديريک.
1. گؤزله نيلنلر اوزره پروبلئملر
احتيمالي بؤيوک گؤزله نيلنلر: اگر گؤزله نيلن نتيجه لر رئالليقدان اوزاق شکيلده يوکسکديرسه و اينسانلار دئموکراتييانين برقرار اولماسي ايله آوتوماتيک اولاراق ريفاه، ساغلامليق، تحصيل و حياتين ديگر نعمتلري نين ياراناجاغيني دوغونورلرسه، اونلار مأيوس اولاجاقلار و دئموکراتييايا وئرديکلري دسته يه سون وئره جکلر. دئموکراتييا سِحربازليق دئييل. دئموکراتييانين برقرار اولماسي " خوسبختليغين آرخاسينجا قاچماق " حوقوقونا ضمانت وئرمير. او، سعادت و يا ياخشي طالعيه نايل اولماق اوچون تأمينات دئييل، قانونلا قورونان سعي لرين گوجلونون عدالتسيز حرکتي ايله موصاديره سي يوخ، موکافاتلانديرماني تأمين ائدن حوقوقي و عدالتلي جمعيتده گؤرولن ايشلر طبيعي نتيجه سيدير.
احتيمالي آز اولان گؤزله نيلنلر: اگر گؤزله نيلن نتيجه لر حدديندن آرتيق آشاغيديرسا و خالق عدالتسيز سئچکيلرين باش توتماسيني گؤزله ييرسه و اونلاري قبول ائديرسه، حوکومت رسميلري نين غئيري-قانوني و غئيري-دوزگون حرکتي ايله، ائلجه ده پوليسين زوراکي موناسيبتي ايله راضيلاشيرسا، اوندا وطنداشلار اؤلکه دن کناردا مؤوجود اولان دئموکراتييا چتيري آلتيندا ياساسالار بئله اسل معناسيندان اؤزلريني اوندان محروم ائده جکلر.
دئموکراتييانين اوغورلو اولماسي اوچون وطنداشلار بيرمعنالي شکيلده حاکيملردن، قوبئرناتورلاردان، شهر شورالاري نين صدرلريندن، مئرلردن، پارلامئنتارلاردان، پرئزيدئنتلردن، نازيرلردن و پوليس امکداشلاريندان قانونا اويغون حرکتلر طلب ائتمه ليديرلر. کورروپسييايا[1] اوغراميش و غئيري-دئموکراتيک دؤولتده، حوکومت عوضولري اؤزلريني قانونون طلبلرينه اويغون شکيلده آپاراندا وطنداشلار تعجوبله نيرلر. حوقوقي و دئموکراتيک دؤولتده ايسه حوکومت عوضولري نين غئيري-قانوني داورانيشي وطنداشلاري حئيرتلنديرير.
رئال شکيلده گؤزله نيلن نتيجه لر دئموکراتييانين مؤحکملنديريلمه سي و برقرار اولماسي اوچون اساس ائلئمئنت دير. اگر اينسانلار مؤعجيزه لي سونلوق[2] گؤزله ييرلرسه، اونلار نتيجه ده مأيوس قالاجاق و دئموکراتييادان ايمتيناع ائده جکلر. ديگر طرفدن، اگر اونلار حوکومت رسميلريندن دوزگون داورانيش و عدالتلي سئچکيلر گؤزلميرلرسه، اونلار مأيوس اولاجاقلار و اوزون ايللر بويو دئموکراتييادان محروم اولاجاقلار.
2. شرف پروبلئمي
واجيبدير کي، حؤرمتلي خانيملار و جنابلار آنلاسينلار کي، قانونون آليليگي مؤوجود اولان دئموکراتيک دؤولتده عدالتلي سئچکيلر کئچيرمکله مقبولیتی قبول ائتمک، سئچکي نتيجه لريني قبول ائتمکدن ايمتيناع اولونماسي و يا اونا قارشي گوج پروبلئمي ياراماقدان داها شرفليدير. دئموکراتييايا قدم قويان بير چوخ جمعيتلر داخيلينده اوپپونئنت[3] رولوندا چيخيش ائدن و يا اؤز ايدئيالارينا قطعي شکيلده اينانان شخصلر اوچون ديگر شخشلرين سئچکيلرده عدالتلي شکيلده قاليب گلمه سي احتيماليني قبول ائتمک چتين مسله دير.
کونستيتوسيونال[4] پروسئسين نتيجه لريني قبول ائتمک و اونا قارشي گوج پروبلئمي ياراتماماق مدنيتي نين داها شرفلي اولماسيني آنلاماق موشکول اولا بيلر. " لويال موخاليفت "[5] ستاتوسو[6] شرفلي ايشدير. لويال موخاليفت گونلرين بير گونونده حوکومته چئوريله بيلر و بوحاديثه باش وئرديکده، حاکيميتده اولان حوکومت لويال موخاليفتين يئريني توتاراق، شرفلي عؤهده ليگينه صاديق اولدوغونو نوماييش ائتديره جک. شرفسيز ايش کونستيتوسيون دئموکراتيک دؤولتده عدالتلي سئچکيلرين نتيجه لريني اينکار ائتمکدير.
دئموکراتييانين شرفلي اولماسي ياشاماق، آزاد اولماق و مولکيته صاحیب چيخماق حوقوقونون کونستيتوسيون دئموکراتييا طرفيندن قوروندوغونو و بو گونون نوفوذلو و لويال موخاليفتين گله جک سئچکيلرده حوکومته چئوريلمه سي ايمکاني نين يارانماسيني نظره آلاراق، " سئچکيده مغلوب اولمانين هر سشئيي ايتيرمک دئمک دئييل " منطيقيني گئنيش شکيلده آنلاشيلديغي تقديرده داها آسان فورمادا الده اولونور.
3. پلوراليزم پروبلئمي
خالقين ايراده سي ايله باغلي ايديعالارا اساسلانان دئموکراتييا حاقيندا نظريه لر دئمک اولار کي، هر زامان اوغورسوزلوغا دوچاردير. بير خالق بير چوخ فردلر، عاييله لر، طايفالار، ديني ايجماعلار، شهرلر، رايونلار و ائتنيک قروپلاردان تشکيل اولونا بيلر. خالق موعين بير مسله باره ده بيردفه ليک رأي[7] (اوی) بيلديرن اينسان کيمي دئييل. خالقين داخيلينده بير چوخ واجيب مسله لر اوزره اولدوقجا چوخ سايدا رأی مؤوجوددور و اونلارين هاميسي بير-بيري ايله اوزلاشمايا دا بيلر. اگر دئموکراتيک دؤولت حدديندن آرتيق مسله لرده يئکنسقليغي[8] ايصرارلا قورويوب ساخلاماغا چاليشيرسا، اوندا او، اؤز-اؤزونه قارشي چيخيش ائده جک. بو حالدا، موناقيشه اولاجاق و او، حتّی زوراکيليق فورماسي اورتايا چيخاجاق.
دئموکراتييانين آهنگدار و ثابيت اولماسي اوچون دئموکراتيک پروسئسلر اساسيندا حل اولونمالي مسله لرين محدود خاراکتئر داشيماسي اؤنملي دير. ثابيت و کونستيتوسيون دئموکراتييادا بير چوخ مسله لر دئموکراتيک سئچکيلرله حل اولونمور، اونلارين حوقوقلاري کونستيتوسييا ايله قورونان فردلر و قروپلارين آزاد سئچيمينه وئريلير.
کونستيتوسيون قايدادا قورونان آزادليغلار کيچيک ائتنيک و يا ديني قروپلار کيمي " دايمي آزليقلار " ايله سئچيلن دؤولتلرده خوصوصاً واجيبدير. اگر همين آزليقلار حساب ائديرلر کي، اونلار هئچ واخت سئچکيلردن قاليب چيخاجاق چوخلوق اولا بيلميه جکلر و آزليقدا اولدوقلاري تقديرده اونلارين بير چوخ اساس حوقوقلاري نين اللريندن آليناجاغي باره ده دوشونورلرسه، اوندا همين قروپلار دئموکراتيک پروسئسدن اساسلي شکيلده کناردا قالا بيلر، زوراکيليغا ال آتا بيلر. ديني آزادليق، باسي يايليقلا اؤرتمک و يا اؤرتمه مک سئچيمينده آزادليق، سئچديگين ديلده دانيشماق آزادليغي و حبس، قورخوتما حدسي اولمادان ديگر شخصلر ايله ييغينجاق کئچيرمک آزادليغي- بوتون بونلار دئموکراتيک دؤولتين کونستيتوسيياسي ايله قورونور و چوخلوغون قبول ائتديگي قرارلارين ده ییشن[9] نتيجه لري نين تاثيري آلتينا دوشمور.
يعني، " خالقين يئگانه ايراده سي " مؤوجود دئييل، عکسينه، بير چوخ موختليف ايراده لر، فيکيرلر، ماراقلار و رأی لر وار. خالقين ايراده سي نين اولدوغونو ایدعا ائدن و اؤزونو خالقين يئگانه لئگيتيم[10] نوماينده سي آدلانديران سيياستچيدن خيلاص اولماق لازيمدير.
اگر حتّی " خالقين ايراده سي " باره ده دانيشماق مقصده اویغون اولسايدي بئله، بو جور ياناشما هر هانسي آيري ليدئر و يا سيياستله باغلي ايسته نيلن خوصوصي قرارا يوخ، يالنيز کونستيتوسييايا ايستينادن فورمالاشماليدير. کونستيتوسييانين اؤزو، او جومله دن وقوقلارين قورونماسي ايله باغلي اونون مودعالاري ميلتين همرأی لیگی نين تظاهورودور.
4. عدالت پروبلئمي
خوصوصاً ده گوجلو ائتنيک، ديني، عاييله وي، طايفا تؤره سي و يا ديل موختليفليگي ايله سئچيلن پلوراليست جمعيتلرده دئموکراتييانين عدالتسيزليک آلَتينه[11] چئوريلمه سي قورخوسو وار. بعضي سيياستچيلر ميللي پروبلئملري ديگر قروپلارا، تئز-تئز راست گلينن آزليقلارين اوزرينه ييخا بيلر و سونرا ايسه، دؤولت طرفيندن اونلارين ثروتي نين موصاديره سيني و اونلارين جزالانديريلماسيني طلب ائده بيلير. اوپورتونيست و عدالتسيز سيياستچيلر بعضي دايره لرين وارينين اؤز طرفداشلارينين خئيرينه پايلاشديريلماسيني طلب کيمي ايره لي سوره بيلر. بو حالدا
دؤولت عادي غارَت آلَتينه چئوريلمکله کيفايت لنه جک. بو جور دؤولتده، هئچ کيمين حياتي،
آزادليغي و يا مولکيتي تهلوکه سيز اولماياجاق؛ بو گون قلبه چالان و ديگرلريني غارت ائدن بير قروپ صاباح بو ايمکاني ايتيره بيلر و الده ائتديگي نين هاميسيندان و بلکه ده اوندان دا چوخ ثروتلردن محروم اولا بيلر. هر کس اوزون پئرسپئکتيوده[12] ايتيرير. دؤولتين گؤردويو تدبيرلري عدالت مئياري ايله محدودلاشديراراق و دؤولت سيياستيني سياسي دسته يه گؤره موکافاتلانديران و موخاليفتين جزالانديريلما آلتي کيمي قبول ائتمه ين، کونستيتوسيون دئموکراتيک دؤولت هامي اوچون برابر شکيلده ريفاه شرایطی يارادير.
بير قروپ شخصلردن ثروتي اوغورلاييب ديگر شخصلره وئرمه يه چاليشان دؤولت سادجه بوتون اؤلکه ده يوخسوللوق يارادير، طبيعي کي، يوکسک وظيفه اله کئچيرميش و هئچ واخت عيمارت و باهالي آوتوماسينلاردان[13] کورلوق چکمه يه ن شخصلر ايستيثنا تشکيل ائدير.
تجاووز و زوراکيليق قارشيسيندا عدالتين قورونماسي دؤولتين ان عومده (عمده) وظيفه سي اولماليدير. اگر دؤولتين اؤزو تجاووز و زوراکيليق مئخانيزمينه چئوريليرسه، دئموکراتييا تهلوکه آلتينا دوشور.